กลุ่มส่องโลกปริทรรศน์>ช-การสื่อสารดิจิทัลระหว่างรุ่นอายุกับการเปลี่ยนแปลงของคุณค่าสู่การเป็นพลเมืองดิจิทัล-ชนัญสรา อรนพ ณ อยุธยา
ช-การสื่อสารดิจิทัลระหว่างรุ่นอายุกับการเปลี่ยนแปลงของคุณค่าสู่การเป็นพลเมืองดิจิทัล-ชนัญสรา อรนพ ณ อยุธยา
ผู้วิจัย : ผศ.ดร. ชนัญสรา อรนพ ณ อยุธยา   โพสต์ เมื่อ 26 เมษายน 2022

ภายใต้ระบบนิเวศสื่อที่เปลี่ยนแปลงไป คนในแต่ละรุ่นอายุมีกิจกรรมการสื่อสารและมีปฏิสัมพันธ์กันมากขึ้นผ่านพื้นที่สื่อดิจิทัล ทว่าแต่ละรุ่นอายุก็มีกรอบประสบการณ์ร่วมกันในช่วงเวลาที่เติบโตมา ทำให้การให้คุณค่าและมุมมองที่มีต่อโลกแตกต่างกันระหว่างกลุ่มรุ่นอายุจึงทำให้เกิดความแตกต่างระหว่างรุ่นในพื้นที่การสื่อสารด้วย บทความนี้จึงมุ่งที่จะทำความเข้าใจความแตกต่างดังกล่าวโดยการทบทวนแนวคิด ทฤษฎี และเอกสารงานวิจัยที่มีการเผยแพร่ทั้งในต่างประเทศและประเทศไทย และวิเคราะห์ตามกรอบแนวคิดความเป็นพลเมืองดิจิทัล เพื่อฉายภาพให้เห็นถึงสภาวการณ์ปัจจุบันของความเป็นพลเมืองดิจิทัลในคนแต่ละรุ่นอายุ และมองหาช่องว่างทางความรู้ที่จำเป็นสำหรับการลดความแตกต่างและการพัฒนาคนในทุกรุ่นอายุในสังคมไทยให้มีความเป็นพลเมืองดิจิทัล

ผลโดยสังเขป พบว่า การศึกษาที่ผ่านมาจำนวนมากได้อธิบายสภาวการณ์ของความเป็นพลเมืองในแต่ละรุ่นอายุในด้านการศึกษาเพื่อพัฒนาตนเองและความสัมพันธกับผูอื่น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเด็นการรู้เท่าทันดิจิทัลและการสื่อสารดิจิทัล โดยทุกกลุ่มรุ่นอายุมีพัฒนาการของระดับของการรู้เท่าทันสื่อและดิจิทัลที่ดีขึ้น แต่ก็มีความสามารถในระดับที่แตกต่างกันในแต่ละรุ่นวัย และก็ยังคงพบว่าทุกรุ่นอายุนั้นเผชิญปัญหาด้านเนื้อหา ความเสี่ยงและภัยออนไลน์ที่แตกต่างกันไป

ส่วนสภาวการณ์ของความเป็นพลเมืองในแต่ละรุ่นอายุในด้านการมีความเคารพต่อตนเองและผู้อื่นในโลกดิจิทัล และด้านการปกปองตนเองและปกปองผูอื่นนั้น พบว่ามีการศึกษาที่จำกัดอยู่ โดยงานที่ผ่านมาช่วยให้เห็นปัญหาที่เกิดจากการขาดความเป็นพลเมืองในสองด้านนี้ของบางรุ่นอายุ เช่น ปัญหาการกลั่นแกล้งออนไลน์ ปัญหาประทุษวาจา และพบว่าแต่ละรุ่นอายุมีความเหลื่อมล้ำในมิติของผลประโยชน์จากเทคโนโลยีดิจิทัลที่เกิดขึ้นในโลกออฟไลน์

การสร้างเสริมความเป็นพลเมืองดิจิทัลนั้น ไม่เพียงแค่การสร้างเสริมทักษะและสมรรถนะในระดับบุคคลเท่านั้น แต่จำเป็นต้องอาศัย “ปัจจัยแวดล้อม” ที่สำคัญคือ เพื่อน คนในครอบครัว สังคมในระดับโรงเรียนและชุมชน ที่จะเชื่อมโยงกันในนิเวศสื่อทั้งในพื้นที่การสื่อสารดิจิทัลและพื้นที่ออฟไลน์ คนในทุกช่วงวัยเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันและมีส่วนเสริมหรือลดความเป็นพลเมืองดิจิทัลได้ จึงควรเพิ่มมิติของการศึกษาระหว่างรุ่นวัยที่เชื่อมโยงว่าแต่ละรุ่นวัยมีส่วนร่วมเกี่ยวข้องอย่างไรในการแก้ไขปัญหา หรือมีบทบาทอย่างไรในการสร้างเสริมความเป็นพลเมืองดิจิทัล โดยเฉพาะในด้านของการสร้างวัฒนธรรมออนไลน์ที่ตระหนักถึงความเคารพต่อตนเองและผู้อื่น และรู้จักปกปองตนเองและผู้อื่น

คำสำคัญ การสื่อสารดิจิทัล การสื่อสารระหว่างรุ่นอายุความเป็นพลเมืองดิจิทัล รุ่นอายุการรู้เท่าทันดิจิทัล

Under the changing media environment, people from different generations communicate and interact through the digital media space. However, each generation with common experiences from the time they grew up, holds some values and worldview which vary among different generations and which cause generational differences in communication. This article aims to understand these differences by reviewing and analyzing the concepts, theories, and published research papers, according to the concept of digital citizenship, to outline the current state of digital citizenship in each generation and to search for the knowledge gaps needed for decreasing the differences and developing digital citizenship among Thai people of all generations.

In summary, it is found that many previous studies have described the situation of digital citizenship in each generation in terms of education for self-improvement and relationships with others, with a special focus on digital literacy and digital communication. All generations have improved their level of media and digital literacy, but there are different levels of ability in each generation. Every generation faces different content problems, online risks, and perils. 

Limited studies were found in two areas in digital citizenship in each generation. These were; 1) respect of self and others in the digital world and 2) protection of oneself and others. Some previous works have shown the problem of lack of digital citizenship of some generations in these two areas, such as cyber-bullying and hate speech. It is also found that each generation reflects differing offline outcomes.

Developing digital citizenship not only aims to build skills and competencies at an individual level, but also requires some “environmental factors”. These factors include friends, family members, society at school and community, who are from diverse generations but connected in the online and offline media platforms, can either enhance or reduce digital citizenship of each person. Therefore, the dimension of inter-generational communication should be considered in shedding light on how each generation participates in solving the problems of the communication gap and what role it plays in fostering digital citizenship, especially in creating a culture of respect and protection of self and others in the digital space.

Keywords: Digital communication, inter-generational communication, Digital citizenship, Generations, Digital literacy